W lipcu i październiku 2021 r. w życie wchodzą istotne zmiany do ustawy AML, które wprowadzone są w związku z opublikowaniem nowelizacji zmieniającej ustawę z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Zmiany w ustawie AML wchodzić będą w życie w 2021 r. etapami – część obowiązywać będzie od 31 lipca 2021 r., a część 31 października 2021 r. Obejmują one kilka istotnych zagadnień, wśród których wymienić można rozszerzenie katalogu instytucji obowiązanych, zmianę definicji beneficjenta rzeczywistego, zmiany w zakresie Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych, czy też zmiany dotyczące wewnętrznej procedury przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (tzw. procedura AML). W tym wpisie opisane zostaną wybrane, najistotniejsze z perspektywy przedsiębiorców zmiany w ustawie AML, które należy uwzględnić przygotowując organizację do nowych realiów i obowiązków wynikających z ustawy.

Instytucje obowiązane w świetle zmiany ustawy AML

Ustawa AML swoim zakresem obejmuje co do zasady podmioty posiadające status tzw. instytucji obowiązanej. Oznacza to, że na podmiocie, który w świetle ustawy AML definiowany jest jako instytucja obowiązana, ciąży szereg obowiązków nałożonych jej treścią.  Katalog instytucji obowiązanych znajduje się w art. 2 ust. 1 ustawy AML i jest bardzo obszerny, gdyż obejmuje on podmioty prowadzące kilkadziesiąt rodzajów działalności. Wśród przykładowych podmiotów wymienić można m. in.:

  1. banki, instytucje kredytowe i ich oddziały, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe, Krajowy SKOK;
  2. krajowe instytucje płatnicze, małe instytucje płatnicze, agentów rozliczeniowych;
  3. fundusze inwestycyjne, alternatywne spółki inwestycyjne, TFI
  4. firmy inwestycyjne, banki powiernicze oraz oddziały zagranicznych firm inwestycyjnych;
  5. zakłady ubezpieczeń, pośredników ubezpieczeniowych;
  6. podmioty prowadzące działalność kantorową oraz świadczące podmioty świadczące usługi w zakresie wymiany walut wirtualnych;
  7. instytucje pożyczkowe;
  8. przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie gier losowych, zakładów wzajemnych, gier w karty i gier na automatach;
  9. operatorów pocztowych.

Katalog powyższy nie jest jednak wyczerpujący. Ustawa o AML obejmuje swoim zakresem także podmioty z innych branż niż branża finansowa, wśród których wymienić można chociażby pośredników w obrocie nieruchomościami, radców prawnych, adwokatów, notariuszy, czy też podmioty prowadzące biura wirtualne.

Zmiany w ustawie AML, które weszły w życie 31 lipca 2021 r. rozszerzają ten już obszerny katalog instytucji obowiązanych do stosowania regulacji wynikającej z ustawy. Do katalogu instytucji obowiązanych dopisane z dniem 31 lipca zostały bowiem następujące podmioty:

  • przedsiębiorcy, których podstawową działalnością gospodarczą jest świadczenie usług polegających na sporządzaniu deklaracji, prowadzeniu ksiąg podatkowych, udzielaniu porad, opinii lub wyjaśnień z zakresu przepisów prawa podatkowego lub celnego.
  • przedsiębiorcy prowadzących działalność polegającą na obrocie lub pośrednictwie w obrocie dziełami sztuki, antykami lub przedmiotami kolekcjonerskimi oraz antykami; przechowywaniu dzieł sztuki, antyków lub przedmiotów kolekcjonerskich – w zakresie transakcji równych lub przekraczających równowartość 10 000 euro.

Rozszerzenie katalogu instytucji obowiązanych dotyczy więc w tym zakresie przedsiębiorców, którzy nie prowadzą działalności typowo związanej z sektorem finansowym, którego to sektora na obecny moment w największym stopniu dotyczy ustawa AML.

Na szczególną uwagę zasługuje wzmianka o objęciu zakresem ustawy AML przedsiębiorców, których podstawową działalnością gospodarczą jest świadczenie usług polegających na sporządzaniu deklaracji, prowadzeniu ksiąg podatkowych, udzielaniu porad, opinii lub wyjaśnień z zakresu przepisów prawa podatkowego lub celnego. Dotychczas ustawa AML swoim zakresem obejmowała bowiem wyłącznie podmioty o podobnym profilu działalności, lecz prowadzące działalność w zakresie usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych (art. 2 ust. 1 pkt 17 ustawy AML).

W następstwie zmian, do stosowania przepisów ustawy AML zobowiązane będą więc także podmioty prowadzące działalność rachunkowo-księgową, które nie prowadzą dla klientów tzw. „pełnej księgowości”, a jedynie np. prowadzą obsługę klientów na podatkowej książce przychodów i rozchodów (PKPiR) lub obsługują klientów będących podatnikami ryczałtowymi. Oznacza to, że na licznym gronie przedsiębiorców świadczących szeroko rozumiane usługi rachunkowe, niezależnie od zakresu świadczonych usług rachunkowych, ciążą od 31 lipca 2021 r. dodatkowe obowiązki wynikające z ustawy AML.

Zmiana definicji beneficjenta rzeczywistego w ustawie o AML

Jednym z kluczowych pojęć związanych z regulacją ustawy AML jest pojęcie beneficjenta rzeczywistego. Pojęcie to jest w szczególności istotne pod kątem identyfikacji i weryfikacji klienta instytucji obowiązanej, ale także jest istotne pod kątem obowiązku zgłaszania przez określone podmioty danych ich beneficjenta rzeczywistego do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych.

W świetle dotychczasowej praktyki stosowania przepisów ustawy AML, po stronie przedsiębiorców pojawiały się często wątpliwości, czy celem wywiązania się z nałożonych przez ustawę AML obowiązków względem beneficjenta rzeczywistego wystarczające jest  poprzestanie na zidentyfikowaniu jednego beneficjenta rzeczywistego przez instytucję obowiązaną, czy też koniecznym jest ustalenie tożsamości każdej z osób, która może spełniać przesłanki beneficjenta rzeczywistego.

W związku z powyższym w art. 2 ust. 2 pkt 1 ustawy AML doprecyzowano definicję beneficjenta rzeczywistego, poprzez kategoryczne wskazanie, iż za beneficjenta rzeczywistego uznaje się „każdą osobę fizyczną” spełniającą kryteria wskazane w tym punkcie.

Powyższa zmiana chociaż zdaniem ustawodawcy nie ma charakteru prawotwórczego, a jedynie doprecyzowujący, może wiązać się z koniecznością weryfikacji przez każdy podmiot zobowiązany do ujawnienia swoich beneficjentów rzeczywistych w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR), czy dane w rejestrze ujawnione są zupełne i czy obejmują wszystkich beneficjentów rzeczywistych.

Zmiany w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych

Ustawa AML nakłada na określone podmioty obowiązek zgłaszania informacji o ich beneficjentach rzeczywistych do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR). W tym zakresie zwrócić należy uwagę na to, że do zgłaszania danych do CRBR obowiązane są podmioty wymienione w ustawie, niezależnie od posiadania statusu instytucji obowiązanej.

O tym czym jest Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych możesz przeczytać tutaj.

W związku ze zmianami w ustawie AML wchodzącymi w życie w 2021 r. od 31 października, katalog podmiotów zobligowanych do zgłaszania informacji o beneficjentach rzeczywistych do CRBR zostanie rozszerzony. Do katalogu tego w drodze nowelizacji dodano trusty, których powiernicy lub osoby zajmujące stanowiska równoważne mają miejsce zamieszkania lub siedzibę na terytorium RP lub nawiązują stosunki gospodarcze lub nabywają nieruchomość na terytorium RP w imieniu lub na rzecz trustu. Ponadto obowiązek ten obciąża obecnie także spółki partnerskie, europejskie zgrupowania interesów gospodarczych, spółki europejskie, spółdzielnie i spółdzielnie europejskie, stowarzyszenia podlegające wpisowi do KRS oraz fundacje.

Oznacza to, że od 31 października 2021 r., do zgłaszania beneficjentów rzeczywistych do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych zobowiązane będą takie podmioty jak:

  • spółki jawne;
  • spółki komandytowe;
  • spółki komandytowo-akcyjne;
  • spółki z ograniczoną odpowiedzialnością;
  • proste spółki akcyjne;
  • spółki akcyjne, z wyjątkiem spółek publicznych
  • trusty, których powiernicy lub osoby zajmujące stanowiska równoważne mają miejsce zamieszkania lub siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub nawiązują stosunki gospodarcze lub nabywają nieruchomość na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w imieniu lub na rzecz trustu;
  • spółki partnerskie;
  • europejskie zgrupowania interesów gospodarczych;
  • spółki europejskie;
  • spółdzielnie;
  • spółdzielnie europejskie;
  • stowarzyszenia podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego.

Od 31 października 2021 r. beneficjenci rzeczywiści zobowiązani będą również dostarczać podmiotom zobowiązanym do ujawnienia informacji w CRBR wszelkie niezbędne do ujawnienia i aktualizacji informacji dokumenty, co wynika z dodanego do ustawy AML art. 60a.

Istotną zmianą związaną z Centralnym Rejestrem Beneficjentów Rzeczywistych jest także zmiana wprowadzająca obowiązek odnotowania rozbieżności między informacjami zgromadzonymi w CRBR a ustalonymi przez nią informacjami o beneficjencie rzeczywistym.

W takim przypadku instytucja obowiązana podejmuje czynności w celu wyjaśnienia przyczyn tych rozbieżności, a w przypadku potwierdzenia odnotowanych rozbieżności instytucja obowiązana przekazuje organowi właściwemu w sprawach CRBR zweryfikowaną informację o tych rozbieżnościach wraz z uzasadnieniem i dokumentacją dotyczącą odnotowanych rozbieżności, co wynika z dodanego do ustawy art. 61a ustawy AML.

Oznacza to, że podmioty wpisane do CRBR powinny liczyć się z weryfikacją prawidłowości wpisu danych beneficjentów rzeczywistych nie tylko przez organy państwowe, ale także instytucje obowiązane (np. banki i firmy ubezpieczeniowe), które w razie stwierdzenia rozbieżności pomiędzy jej ustaleniami, a danym ujawnionym w CRBR, będą zobowiązane do przekazania stosownej informacji do organu państwowego, który będzie uprawniony do wszczęcia w tym zakresie odpowiedniego postępowania wyjaśniającego.

Zmiany w zakresie procedury AML

Zmiany w ustawie AML wchodzące w życie w 2021 r. obejmują swoim zakresem także obligatoryjną dla instytucji obowiązanych procedurę AML (procedurę w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu), o której mowa w art. 50 ustawy AML.

Więcej o procedurze AML i jej zakresie możesz przeczytać w tym wpisie:

Minimalną treść procedury AML reguluje art. 50 ust. 2 ustawy AML, do którego w drodze nowelizacji z dniem 31 października 2021 r. dodane zostaną dwa dodatkowe elementy procedury, tj.:

  • określenie zasad odnotowywania rozbieżności między informacjami zgromadzonymi w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych a informacjami o beneficjentach rzeczywistych klienta ustalonymi w związku ze stosowaniem ustawy;
  • określenie zasad dokumentowania utrudnień stwierdzonych w związku z weryfikacją tożsamości beneficjenta rzeczywistego oraz czynności podejmowanych w związku z identyfikacją jako beneficjenta rzeczywistego osoby fizycznej zajmującej wyższe stanowisko kierownicze.

Zmiany w tym zakresie wynikają więc bezpośrednio z wchodzącego w życie z dniem 31 października art. 61a ustawy AML, nakładającego obowiązek odnotowywania rozbieżności pomiędzy informacjami zgromadzonymi w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych a informacjami o beneficjentach rzeczywistych klienta ustalonymi w związku ze stosowaniem ustawy oraz obowiązku dokumentowania trudności napotkanych przez instytucję obowiązaną.

Wprowadzenie z dniem 31 października nowych elementów procedury AML obliguje wszystkie instytucje obowiązane do aktualizacji procedury wewnętrznej, na co słusznie zwrócono uwagę także w samym projekcie ustawy AML.

Dalszy rozwój katalogu kar 

W związku z faktem, że od 31 października poszerzeniu podlega katalog podmiotów zobowiązanych do zgłaszania i aktualizacji informacji do CRBR (m.in. będą to spółki partnerskie, spółki europejskie, fundacje, czy stowarzyszenia podlegające wpisowi do KRS) podmioty te potencjalnie objęte będą ryzykiem nałożenia na nie kary do 1 000 000  złotych za niezłożenie informacji określonych w art. 59 ustawy AML w terminie lub podanie informacji niezgodnych ze stanem faktycznym.

W tym zakresie warto w szczególności zwrócić uwagę na obowiązek instytucji obowiązanych do odnotowywania rozbieżności pomiędzy własnymi ustaleniami, a danymi ujawnionymi w CRBR oraz ich zgłaszania do organu właściwego w sprawie prowadzenia CRBR (art. 61a ustawy AML).

Powyższy obowiązek ułatwi organowi identyfikowanie nieprawidłowości, które będą zgłaszane przez same instytucje obowiązane i przedstawiane organowi niejako „na tacy”. Oznacza to więc, że zmiany w ustawie AML mogą prowadzić w tym zakresie do zintensyfikowania  kontroli w zakresie prawidłowości zgłaszanych danych i rodzić znacznie większe ryzyko nałożenia na organizację kary za nieprawidłowy zakres danych ujawnionych w CRBR.

Ponadto do ustawy AML od 31 października 2021 r. dany zostaje art. 153 ust. 3, mocą którego  beneficjenci rzeczywiści niedopełniający względem podmiotów wpisanych do CRBR obowiązku przekazania informacji oraz dokumentów niezbędnych do zgłoszenia informacji o beneficjencie rzeczywistym i jej aktualizacji podlegają karze pieniężnej do 50.000 zł.

Opisywane wybrane zmiany w ustawie AML w zakresie sankcji powiększają już i tak obszerny katalog kar za naruszenie przepisów ustawy AML, które sięgać mogą nawet 5 000 000 euro.

Coraz częstsze kontrole a zmiana ustawy AML

Jak wynika z upublicznionych danych dotyczących kar nakładanych za naruszenie ustawy AML od dnia jej wejścia w życie na instytucje zobowiązane nałożono dotychczas przynajmniej 59 kar administracyjnych, z czego 27 dotyczy samego roku 2021.

Najwyższa nałożona w 2021 r. kara wyniosła, aż 3.700.000 zł, a zakres podmiotów karanych nie obejmuje wyłącznie spółek handlowych, czy podmiotów dokonujących transakcji wysoko przekraczających ustawowe kwoty, a wszelkich instytucji zobowiązanych spełniających ustawowe przesłanki.

W samym roku 2021 opublikowano dotychczas 13 kar nałożonych na osoby fizyczne prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą, a podstawę ich nałożenia stanowiło np. niezgłoszenie informacji o transakcji przekraczającej ustawowy próg kwotowy, czy niewyznaczenie pracownika zajmującego kierownicze stanowisko, odpowiedzialnego za zapewnienie zgodności działalności instytucji obowiązanej oraz jej pracowników i innych osób wykonujących czynności na rzecz tej instytucji obowiązanej z przepisami o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu i inne.

W związku z zakresem nowelizacji i obowiązkiem raportowania do organu prowadzącego CRBR o odnotowanych nieprawidłowościach zidentyfikowanych w CRBR dla konkretnego podmiotu, można się spodziewać tego, że liczba kar znacznie wzrośnie.

Szeroka zmiana ustawy AML

Powyższe zmiany w ustawie AML stanowią pewien wycinek tych najistotniejszych. Wśród pozostałych zmian należy nadmienić, iż wprowadzono:

  • obowiązek zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego w sytuacji zmiany uprzednio ustalonych danych dotyczących klienta lub beneficjenta rzeczywistego;
  • możliwość weryfikacji tożsamości z wykorzystaniem usług zaufania określonych w rozporządzeniu 910/2014 (eIDAS);
  • obowiązek udokumentowania przyczyn braku możliwości weryfikacji określonych informacji o kliencie;
  • rozszerzenie katalogu sytuacji, gdy konieczne jest stosowanie wzmożonych środków bezpieczeństwa (w szczególności o stosowanie nowych rozwiązań technologicznych i współpracę w z klientami z określonych sektorów wysokiego ryzyka). W przypadku zastosowania wspomnianych środków ustanowiono zakres informacji, które mają być pozyskane w przypadku państw wysokiego ryzyka;
  • obowiązek publikacji przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych w drodze rozporządzenia wykaz stanowisk, które powinny być uważane za eksponowane stanowiska polityczne, tzw. „PEP”;
  • modyfikację okresu przechowywania informacji z weryfikacji klienta oraz informacji o transakcjach;
  • obowiązek bieżącej weryfikacji i aktualizacji polityki AML przez podmioty obowiązane;
  • nowe obowiązkowe elementy polityki AML;
  • obowiązkowe szkolenia z zakresu AML z uwzględnieniem zagadnień związanych z ochroną danych osobowych;
  • zmiany w zasadach dotyczących whistleblowingu dotyczące przede wszystkich zakresu ochrony osób zgłaszających naruszenia;

W kontekście analizowanych zmian podkreślić należy tendencje rozwojowe w zakresie nakładania obowiązków na instytucje zobowiązane i usprawniania działania systemu przeciwdziałania praniu brudnych pieniędzy. Powyższe tendencje w efekcie skutkują coraz częstszymi kontrolami organów administracji oraz liczniejszymi karami nakładanymi na instytucje obowiązane.

Autor: Adam Żądło

Współautor: Piotr Michalak

Kontakt do eksperta:

Adam Żądło radca prawny

Potrzebujesz pomocy prawnej w swojej sprawie? Skorzystaj z formularza kontaktowego


     każdej chwili będziesz mógł zrezygnować z otrzymywania newslettera.

    Twoje dane osobowe pozyskane w efekcie skorzystania z formularza kontaktowego będą przetwarzane na zasadach określonych w polityce prywatności